Yrd. Doç. Dr. Ufuk CEBECİ

Mustafa CANOLCA

ÖZET

Gelişen teknolojik koşullar altında, şirketlerin verimliliklerini artırma istekleri yanında sistemlerin karmaşık hale gelmesi sonucunda iş sağlığı ve güvenliği açısından da çeşitli önlemlerin alınması, çalışma koşullarının sahip olduğu risklerin analiz edilerek, en düşük seviyeye çekilmeye çalışılması amaçlanmaktadır. Şirketlerin risklerini analiz ederek, koyduğu hedefler çerçevesinde risklerini azaltarak iş sağlığı ve güvenliğini sağlamaları mümkün olabilmektedir. Yapılan bu çalışmada OHSAS 18001 İş sağlığı ve güvenliği (İSG) standardı analizi gerçekleştirilmiş ve konveyör imalatı yapan bir firmada uygulaması yapılmıştır. Sonuç olarak ise OHSAS 18001 standardı sadece koruyucu malzemelerin çalışanlara sağlanması olarak düşünülmemelidir. Yönetimin Bunun yanında ISG yönetim sistemi, belirli dönemlerde değerlendirilmeli ve hedeflere ulaşma durumu, başarılamayan noktalar, nedenleri tanımlanmış bir sistematik kapsamında irdelenmelidir.

Günümüzde İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) firmaların dikkatini çekmeye başlayan,önemli konular arasında yer almaktadır. Firmaların başarıyı yakalamalarında en önemli rolü üstlenen iç müşterilerini (çalışanlarını), yapılan işin gereği tehlikelerden korumakonların rahat ve güven içinde çalışmalarını sağlayarak verim artışı sağlamak mümkün olabilmektedir. İSG ile ilgili olarak OHSAS (Occupational Health and Safety AssessmentSeries) 18001 standardı geçerliliğini sürdürmektedir. Bununla birlikte OHSAS 18001 standardı sadece firmaların iç müşterilerini değil, firmayı ziyarete gelen müşterilerini,taşeronlarını ve ziyaretçilerinde içeren geniş kapsamlı bir uygulamadır.

OHSAS 18001 İSG yönetimi sisteminin uygulama amaçlarını sıralamak gerekirse;

• Çalışanların ve diğer ilgili grupların faaliyetleri ile ortaya çıkacak olan İş Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) ile ilgili riskleri azaltmak veya yok etmek,􀂾 Toplam değerlendirme maliyetleri ve zarar seviyelerinin önemli miktarda tasarrufu ile birlikte Kalite, Çevre, Mesleki Sağlık ve Güvenlik konularında iyileşme sağlar,
• Karlılığı artırmak
• İSİG çalışmalarını diğer faaliyetlere entegre ederek kaynakların korunmasını
• sağlamak,
• Yasalara uygunluk sağlar,
• Sürekli iyileşme sağlar.

Şekil 1. Heinrick prensibi

Amaçlardan en önemlisi ramak kalaları izleme ve kayıt altına almaktır. Bunun sonucunda yaklaşan kazalara karşı tedbir alabilmektir. Gerçekleşen ramak kalaların analizleri yapılarak, buna göre hangi bölüm, departman problemli gözüküyorsa bunun tedbiri alınmaya çalışılır. Kayıtların analizi şirket politikası ve gerçekleşen ramak kalaların sıklığına göre analiz süresi belirlenebilir. Yılda 1 veya 2 defa, ramak kalaların ve küçük kazaların sıklığı artıyorsa yılda 4 veya 5 defa yapılabilir.

OHSAS 18001 İSG standardı maddeleri ise şöyledir;

1. Kapsam

2. Atıf yapılan standardlar ve/veya dokümanlar

3. Terimler ve tarifler

     3.1 Kaza

     3.2. Tetkik

     3.3 Sürekli iyileştirme

     3.4 Tehlike

     3.5 Tehlike tanımlaması

     3.6 Olay

     3.7 İlgili taraflar

     3.8 Uygunsuzluk

     3.9 Hedefler

     3.10 İş sağlığı ve güvenliği

     3.11 İSG yönetim sistemi

     3.12 Kuruluş

     3.13 Performans

     3.14 Risk

     3.15 Risk değerlendirmesi

     3.16 Güvenlik

     3.17 Katlanılabilir risk

4. İSG Yönetim Sistemi Unsurları

     4.1 Genel şart

     4.2 İSG Politikası

     4.3 Planlama

          4.3.1 Tehlike tanımlaması, risk değerlendirmesi ve risk kontrolü için planlama

          4.3.2 Yasal ve diğer şartlar

          4.3.3 Hedefler

          4.3.4 İSG yönetim programları

     4.4 Uygulama ve işletme

          4.4.1 Yapı ve sorumluluk

          4.4.2 Eğitim, bilinç ve yeterlilik

          4.4.3 Danışma ve iletişim

          4.4.4 Dokümantasyon

          4.4.5 Doküman ve veri kontrolü

          4.4.6 İşletme kontrolü

          4.4.7 Acil durum hazırlığı ve bu hallerde yapılması gerekenler

    4.5 Kontrol ve düzeltici faaliyet

          4.5.1 Performans ölçümü ve izleme

          4.5.2 Kazalar, olaylar, uygunsuzluklar, düzeltici ve önleyici faaliyetler

          4.5.3 Kayıtlar ve kayıtların yönetimi

          4.5.4 Tetkik

     4.6 Yönetimin gözden geçirmesi

Risk Analizi Değerlendirmesi

OHSAS 18001 standardının 4.3.1 maddesi gereğince kuruluş, tehlikeleri tanımlamalı ve bu tehlikelerin risk analizini yapmalıdır.

Öncelikle işletme içindeki prosesler, hammadde, ekipman, çalışanların nitelikleri vb. göz önüne alınarak bir yöntem belirlenmelidir. Risk analizi çalışması yapılırken aşağıdaki adımlar izlenir. Şirketlerin risklerini tanımlaması, güvenliği sağlamaları açısından önemlidir. Risk analizinin yapılmış olması, riskleri yönetme ve kontrol altına almada yaşanan ve yaşanması muhtemel kazaların önüne geçmede şirketlere yön gösterici olmaktadır.( Carson M., Cook J.)

Şekil 2. Risk Analizi Uygulama Adımları

Risk = Şiddet x Olasılık  ........  (1)

Olasılık

Şiddet

Gerçekleşen veya gerçekleşmeye aday kazaların şiddet ve olasılıkları değerlendirilerek çarpım sonucunda elde edilen sayı ile yorum yapılmaya çalışılır. Bu çarpımın alabileceği en büyük değer 25 tir. Buna göre;

olarak değerlendirilir. Çarpım sonucunda en düşük değerin bulunabilmesi amaç olarak edinilmelidir.

OHSAS 18001 Standardı Uygulama Adımları

1. Mevcut durumun tespiti: Kuruluşta mevcut işler ile ilgili tehlikelerin belirlenmesi, kanuni ve diğer gerekliliklere karşı durum tespiti, mevcut iş sağlığı ve güvenliği kontrolleri/uygulamaları ve geçmişte yaşanan iş kazaları ve mesleki hastalıklar vb. analizi yapılır.

2. İSG politikasının oluşturulması: Tüm sağlık ve emniyet tedbirleri ile ilgili performansı geliştirecek, amaç ve sorumlulukları vurgulayan İSG politikası, üst yönetim tarafından hazırlanmalı ve çalışanlara duyurulmalıdır.

3. Organizasyon yapısının gözden geçirilmesi: Organizasyon yapısının belirlenen politika kapsamında ne kadar yeterli olduğu belirlenmelidir. Ayrıca tehlikelerin ve kaynaklarının tanımlanması yapılmalıdır.

4. Risk Değerlendirme: Belirlenen tehlike ve kaynaklarına yönelik gerçekleşme olasılıkları ve gerçekleşmeleri halindeki şiddet belirlenmelidir. İkisinin çarpımı sonucunda tehlikeye ait risk durumu tespit edilmelidir.

5. İSG hedeflerinin belirlenmesi: Yönetim her ilgili fonksiyon ve kademede, İSG amaçlarını dokümante eder. Amaçlar İSG politikası ile uyumlu olacak şekilde sürekli gelişmeyi öngörmelidir. Hedefler belirlenirken kanuni gerekler, riskler, teknolojik ve mali imkanlar, ilgili tarafların görüşleri dikkate alınmalıdır. Örnek olarak, sıfır kaza, çalışanların memnuniyetini artırmak ve devamsızlık oranlarını düşürmek vb. hedef olarak belirlenebilir.

6. İSG yönetim programı: Yönetim hedeflerini oluşturmak için bir İSG yönetim programının hazırlanmasını sağlamalı ve belirli aralıklarla gözden geçirmelidir. İSG yönetim programında tespit edilen risklere göre uygulanacak düzeltici ya da önleyici faaliyetler, planlama zamanı içerecek şekilde yer almalıdır.

7. Dokümantasyon: Sistemin tam olarak uygulanmasını sağlayacak yeterli dokümantasyonun oluşturulması gereklidir. Mevcut ISO 9000 veya ISO 14000 sistemleri var ise bunlara ek olarak geliştirilecek prosedür ve güvenlik talimatları sistemin gerekliliklerini karşılayabilir.

8. Eğitim: İSG ile ilgili olarak sorumlu olacak kişilere eğitim faaliyetleri yoğun olarak uygulanır. Bunun yanı sıra uygun seviyelerdeki kilit personelinde gerekli seviyedeki bilgiyi alması sağlanır.

9. Acil durum planlaması: Olası kazaların belirlenmesi, acil durumlarda yapılacak işlerin belirlenmesi, olası etkilerin azaltılması sağlanır. Ayrıca belirli periyotlarla yapılacak olan tatbikat ve testler ile planların etkinliğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

Acil durum planları şunları içermelidir;

• Potansiyel kaza ve acil durumların tanımları
• Acil durum boyunca kimin sorumlu olacağının tanımı
• Bir acil durum boyunca çalışanlar, taşeronlar, müşteriler, ziyaretçiler vb. dâhil olmak üzere kimlerin neler yapmaları gerektiği
• Tehlikeli materyallerin tanımlanması ve yerleri ve gerekli acil durum faaliyetinin ne olduğu
• Komşularla ve kamuyla iletişim, hayati kayıtların korunması
• Fabrika yerleşim planı çizimi, kaçış yollarının belirlenmesi
• Gerekli irtibat telefonları

10. Performans izleme: Sistemin etkinliği hakkında bilgi edinmek amacıyla yapılır. Hedeflere ulaşma, İSG yönetim programlarına uyum, Tanımlanmış işlem kriterlerine uyum, Yasalara uyum takip edilmeli ve gereken durumlarda müdahale edilmelidir.

11. Düzeltici faaliyetlerin yapılması: Kazaların, vakaların, uygunsuzlukların araştırılması ve çözümlenmesi, oluşan etkinin azaltılması ve etkinliğinin doğrulanması amacıyla düzeltici faaliyetler gerçekleştirilir.

12. Kayıt kontrolü: İSG ile ilgili kayıtların tanımlanması, korunması, düzenlenmesi ve dosyalanması yöntemleri ile güvenlik kayıtları prosedüründe tanımlanmalıdır.

13. Denetim: Organizasyon dışarıdan, bağımsız ve profesyonel kişi veya kişilerce yapılmalıdır. Denetleme çok geniş olabilir veya seçilmiş bir alan veya konulara yönelik olabilir. Denetim sonuçları ve alınması gerekli düzeltici ya da önleyici faaliyetler ilgili tüm kişiler ile paylaşılmalı, bu kişiler bilgilendirilmelidir.

14. Yönetim gözden geçirmesi: Üst yönetim İSG yönetim sisteminin kurulması ve denetlenmesi sırasında oluşturulan raporları inceler. Sistemin etkinliğinin devamı, hedefleri, doğrulama ve geçerli kılma faaliyetlerini, iç tetkik sonuçlarını, yönetim sisteminin uygunluğunu, politikayı, düzeltici/önleyici faaliyetleri, müşteri şikayetleri ve memnuniyetini gözden geçirir, sistemin etkinliğini ve sürekliliğini sağlayacak tedbirleri alıcı kararları verir ve devamında gereklerini yerine getirir.

KAYNAKÇA

• Arezes P. M., Miguel A. S. (2003), “The role of safety culture in safety performance measurement”, Measuring Business Excellence, Volume: 7 Issue: 4
• Carson M., Cook J. (2000), “A strategic approach to falls prevention”, British Journal of Clinical Governance; Volume: 5 Issue: 3
• Donald I., Young S. (1996), “Managing safety: an attitudinal-based approach to improving safety in organizations”
• TS 18001 (Şubat 2004), İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMLERİ –ŞARTLAR
• Occupational health and safety management systems –Specification TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ